هدهد از راسته سبز قبا سانان و خانواده هدهد Family Upupidae   و با نام علمی Upupa Epops   پرنده ای است تابستان گذر و یا زمستان گذر کمیاب و عبوری معمولی که معمولا در بهار و پاییز مشاهده می شود از نظر پراکندگی در همه ایران دیده می شود.در میان عامه به شانه بسر معروف است والبته شانه یا کاکل بلند این پرنده زیبا و رنگ قهوه­ای روشن مایل به صورتی با راه راه های پهن سیاه و سفید باعث تشخیص فوری این پرنده زیبا و خاص می شود.این پرنده نوک دراز  با اندکی خمیدگی دارد که مناسب تغذیه از انواع کرم و حشره روی زمین است.این پرنده در باور عامه مشهور به پرنده­ای خوش یمن و خبرآور است.عکس

قو

این پرنده بسیار زیبا و با حشمت و شکوه است و بر روی آب می خرامد.بعات داشتن بالهای بلند و گسترده،پروازش عالی و در آب نیز شناگز قابلی است. ولی بعلت سنگینی جثه راه رفتنش به سختی انجام می گیرد.قو بعنوان پرنده زینتی در استخرها و پارکها نگهداری می شود.قو در طبیعت کنار دریاچه ها و رودها ماوا می گزیند و در فصل سرما ،به نقاط گرمسیر مهاجرت می کند.

طاووس

مشخصه اصلی این پرنده داشتن چتری زیبا در جنس نر آن است،که از پرهای دم که بسیار رشد کرده اند بوجود آمده است.اینه چتر را نباید با دم پرنده که کوتاه،صاف و کاملا قابل رویت است اشتباه نمود.در هر دو جنس تاج روی سر وجود دارد .انواع طاووس ها در جنوب شرقی و جنوب آسیا بسر می برند و به رنگهای آبی،گل باقلایی،سفید و سیاه دیده می شوند.طاووس آبی رنگ،از نظر نقش و نگار و شکل چتر بسیار مورد توجه انسانها می باشد.

کلاوو یا سنجاب زمینی:

کلاوو یکی از جوندگان خانوداه سنجابیان می باشد.کلاوو از جوندگان درشت اندام می باشد،که اندازه آن در حدود 30تا18  سانتی متر می باشد .رنگ عمومی آن خاکی،خاکستری  مایل به قهوه ای یا زرد می باشد.لاله گوش خیلی کوچک و دم نیز کوتاه می باشد و در انتها پوشیده از موهای پرپشت تیره روشن می باشد.

پراکندگی:

مناطق انتشار  و پراکندگی کلاوو در دنیا روسیه و در ایران خراسان،زنجان و قزوین می باشد.

خصوصیات محیطی:

کلاوو در پیرامون تپه ها و زمین های مسطح و جلگه فعالیت دارد از نظر آب و هوا در اقلیم سردسیری و معتدل رشد و نمو می کندوچون اغلب در مراتع و دیمزارها فعالیت داشته از نباتات مرتعی و غلات دیم تغذیه می کند.

لانه کلاوو یک یا دو سوراخ داشته و طول آن 3تا5/1متر و بندرت تا 10متر نیز می رسد.عمق لانه نیز برحسب نوع خاک از 60تا 150 سانتی متر متغیر است.

خصوصیات زندگی:

کلاوو از جوندگانی است که خواب زمستانی دارند  و دوره خواب آنها طولانی بوده و از اواسط تیرماه تا اوایل اسفند بطول می انجامد.کلاوو از اواسط تا اواخر اسفند بیدار شده و شروع به فعالیت نموده این دوره نسبت به دوره خواب کوتاهتر و در حدود 4تا5ماه می باشد.کلاوو از برگ و گیاهان تغذیه می کند.

تولید مثل:

کلاوو پس از بیداری جفتگیری می کند و یکماه بعد زایمان می کند تعداد بچه ها 3تا 12 عدد می باشد و در  هر سال فقط یکبار بچه زایی دارد.دوره پرورش بچه ها در لانه حدود یکماه می باشد در این مدت بچه ها از شیر مادر تغذیه نموده و سپس بتدریج بچه ها از لانه خارج شده و شروع به تذیه از گیاهان می نمایند.

دشمنان طبیعی:

کلاوو مورد حمله انواع جانوران شکاری  مانند باز و عقاب و سگ و روباه قرار می گیرند.

کلاوو بدلیل داشتن پوستی نرم و زیبا همواره در کشورهای دیگر مورد حمله شکارچیان پوست قرار می گیرد و مورد قتل عام واقع می شوند.در ایران نیز همزمان با خروج از لانه بدلیل تغذیه از گیاهان زراعی مانند گندم مورد حمله شدید  توسط کشاورزان قرار می گیرد. هرساله وزارت جهاد کشاورزی  در مناطقی مانند خراسان  بوسیله مسموم کردن به قتل عام و نسل کشی این حیوان زیبا می پردازد.البته این عمل بدور از چشم سازمان محیط زیست واقع شده و بوسیله سمومی  که اغلب سیانور می باشد  دست به کشتار همه جانبه  و بی رحمانه این گونه  سنجاب  زده می شود.

کلاغ ها:Family Corvidae

این پرندگان شامل بزرگترین و پیشرفته ترین گنجشک سانان  هستند که از نظر هوش خاص نیز شناخته شده اند. پرندگانی اجتماعی با نوک،بال،دم و پاهای قوی هستند.نروماده همشکلند.اکثر گونه ها جسور و متجاوزند.در زیستگاه های مختلف زیست می کنند:کلاغ ابلق و زاغی در مناطق مسکونی،باغها و امثال آن؛جی جاق و کلاغ جنگلی در جنگلها،زاغ نوک سرخ و زاغ زرد در کوهستانها،زاغ بور در بیابانها و دشتهای وسیع؛و گونه های دیگر در کشتزارها،زمینهای بایر و غیره.

رژیم غذایی آنها شامل تخم دیگر پرندگان و همه چیز اعم از حیوان و گیاه را می خورند.کلاغ در نظر مردم پرنده ای با طول عمر بسیار و لاشه خوار است.و در باور عامه به پرنده ای شهرت دارد که به طلاجات و کلا اشیاء براق علاقه وافری دارد و با ربودن آن به تزئین لانه خود می پردازد.از عادات غذایی کلاغ می توان به ذخیره سازی غذاهایی مانند گردو در زیر خاک اشاره نمود.

گونه­های این خانواده شامل:

جی جاق          با جثه­ای در حدود 24 سانتی متر                        Eurasian Jay  

زاغی       با جثه­ای در حدود 45 سانتی متر                            Common Magpic

زاغ بور          با جثه­ای در حدود 24 سانتی متر                 Pleske S Ground Jay

زاغ خالدار           با جثه­ای در حدود 32 سانتی متر               Spotted Nutcracker

زاغ نوک سرخ          با جثه­ای در حدود 39 سانتی متر                   Red-Billed Chough

زاغ نوک زرد        با جثه­ای در حدود 38 سانتی متر                                              Alpin Chough

زاغ گردن بور          با جثه­ای در حدود 33 سانتی متر                             Western Jackdaw

کلاغ هندی          با جثه­ای در حدود 43 سانتی متر                         House Crow

کلاغ سیاه        با جثه­ای در حدود 45 سانتی متر                                      Rook

کلاغ ابلق     با جثه­ای در حدود 47 سانتی متر                               Carrion Crow

کلاغ جنگلی           با جثه­ای در حدود 50-26 سانتی متر           Large Billed Crow

غراب گردن قهوه ای     با جثه­ای در حدود 49 سانتی متر              Brown Necked Raven

غراب       با جثه­ای در حدود 63 سانتی متر                                 Common Raven

خانواده کبوتر: Family Columbidae

کبوتر و قمری تقریبا در همه ی جهان (مگردرقطب شمال و جنوب)وجود دارند.دارای سر کوچک و گردن کوتاهند،پرهای بدنشان پرپشت و نرم است.بالها دراز و نوک تیز و پروازشان تند است.در مسابقات،میانگین سرعت برخی کبوترها به حدود 100کیلومتر در ساعت می رسد.رنگ پر و بالهای کبوترها بیشتر خاکستری متمایل به آبی توام با لکه های سیاه و سفید است.قمری ها دارای رنگ خاکی،قهوه ای و خرمایی بر پشت بالها(دربرخی گونه ها با خالها و نوارهای سیاه)است.این پرندگان عمدتا از مواد گیاهی،دانه ها،جوانه و برگ و گاهی نیز از حشرات تغذیه می کنند.این خانواده شامل گونه های زیر می باشد:

کبوترچاهی                           با اندازه 32 سانتی متر با نام علمی columba livia                         

فاخته                                   با اندازه 32 سانتی متر با نام علمی                         columba oenas

فاخته ی خاوری                    با اندازه 29 سانتی متر و با نام علمی         columba eversmanni vu

کبوترجنگلی                          با اندازه 40 سانتی متر و با نام علمی                columba palumbus

قمری معمولی                      با اندازه 27 سانتی متر و با نام علمی                  streptopelia turtur

قمری خاوری                        با اندازه 31 سانتی متر و با نام علمی             orientalis streptopelia

قمری خانگی                        با اندازه 26 سانتی متر و با نام علمی        streptopelia senegalensis

قمری سرخ                          با اندازه 23 سانتی متر و با نام علمی       streptopelia tranquebarica

یاکریم                                  با اندازه 27 سانتی متر و با نام علمی              streptopelia decaocto

فلا مینگوPhoenicopteridae      

پرندگانی هستند آبچر با جثه بزرگ ولی باریک و ظریف.گردن و پاها نیز بسیار باریک و بلند است .منقار پهن  است و از وسط به سمت پایین خمیده می شود .معمولا آبهای شور(دریاچه ارومیه و بختگان ، سواحل جنوبی) زیستگاه این پرندگان در ایران است و بطور بسیار اجتماعی (در دسته های صد تا هزارتایی)زندگی می کنند .برای تغذیه،پرنده سر را بنحوی که قسمت بالایی منقار بسمت پایین باشد  در آب فرو می کند.بال زدن این پرندگان بسیار سریع است  و گردن و پاهایشان به هنگام پرواز بطور مستقیم نگه داشته می شود .رنگ صورتی (یا قرمز) بالها با شاهپرهای سیاه و بدن سفید  زیبایی مخصوصی به آنها می بخشد.گفته می شود که این رنگ صورتی در نتیجه تغذیه پرنده از ید موجود در آب می باشد.فلامینگوها  بطور دسته جمعی  روی زمین در نزدیکی آب (مثلا جزایر دریاچه کوچک ارومیه)و نیز در تپه های کوچک از گل آشیانه هایی به شکل مخروط سربریده می سازند.فلامینگوی بزرگ Greater Flamingo با اندازه 150 سانتی متر در ایران فراوان است و فلامینگوی کوچک Flamingo lesser با اندازه 90 تا 105 سانتی متر بیشتر بطور اتفاقی در سواحل جنوب دیده می شود.

عکس فلامینگو-رنگ پرها

یوزپلنگ یا یوز : با نام علمی(Acinonyx jubatus)  جانوری است از خانواده ی گربه سانان. بدن این گربه سان بی‌همتا طی چندین میلیون سال تکامل طوری طراحی شده است که به این جانور امکان حرکت با سرعتی برابر با ۱۱۰ کیلومتر در ساعت را می‌‌دهد. اندام باریک، پاهای لاغر و بلند، قفسه سینه‌ای کم پهنا ولی عمیق و دارا بودن جمجمه‌ای کوچک، ظریف وگرد، یوز را به سریع‌ترین جانور روی زمین تبدیل کرده است. یوزها به آسانی از دیگر گربه سانان تشخیص داده می‌شوند. این امر به دلیل وجود خال‌های روی بدن او نیست بلکه بدن باریک و کشیده، سر کوچک، چشم‌های بالا قرار گرفته و گوش‌های کوچک و تا حدودی پهن است که آنها را متمایز می‌کند. طعمه معمول آنها غزال‌ها (به ویژه غزال تامسون)، ایمپالا، آنتیلوپ‌ها و دیگر پستانداران سم دار حداکثر تا ۴۰ کیلوگرم وزن هستند. یک نر بالغ تنها هر چند روز یک بار شکار می‌کند اما ماده‌های دارای توله تقریباً هر روز به شکار می‌‌پردازند. در حالی که سایر گربه سانان شکارچیان شب هستند یوزها عمدتاً روز فعال بوده و اغلب در اوایل بامداد و غروب آفتاب به سراغ طعمه‌های خود می‌‌روند. تاکتیک او در شکار مخفی شدن و نزدیک شدن به طعمه است. زمانی که او به حدود ۳۰ متری طعمه خود رسید با حرکتی سریع به طرف او یورش می‌‌برد. تعقیب طعمه به طور متوسط بیست تا شصت ثانیه به طول می‌‌انجامد و این زمان در یک فاصله ۱۶۰ متری صرف می‌شود. (حداکثر ۵۰۰ متر) و پس از آن دیگر طعمه را دنبال نمی‌کند. ضریب موفقیت او در شکار پنجاه درصد اندازه گیری شده است. میزان تغذیه روزانه آنها به طور متوسط در روز دو کیلوگرم است که به نظر غذای زیادی نیست. طول سر و بدن او بین ۱۱۲ تا ۱۳۵ سانتیمتر، طول دمش ۶۶ تا ۸۴ سانتیمتر و وزن او بین ۳۹ تا ۶۵ کیلوگرم اندازه گیری شده است. (نرها ۱۵ درصد درشت جثه تر از ماده‌ها هستند) طول دوره عمر آنها در طبیعت هفت سال گزارش شده اما به نظر می‌‌رسد حداکثر تا ۱۲ سال هم عمر کنند. عمر آنها در اسارت تا ۱۶ سال هم گزارش شده است. ماده‌ها هر دو سال یک بار زایمان دارند و نرها در سه سالگی به سن بلوغ می‌‌رسند. یوزها به دو حالت در طبیعت دیده می‌شوند: گروه خانوادگی و نرهای سرگردان. نرهای سرگردان معمولاً برادر بوده و اغلب یک ائتلاف دو یا سه نفره را تشکیل می‌‌دهند؛ به ندرت اتفاق می‌‌افتد که یک نر تنها زندگی کند. این ائتلاف در کنار هم قرار داشته، با هم به شکار رفته و معمولاً محدوده زندگی آنها با قلمرو چند ماده هم پوشانی دارد. پیش از زایمان، یوز ماده یک ناحیه یا کنام مناسب را که معمولاً علفزار بلندی در یک ناحیه مرطوب است انتخاب کرده و یک تا شش توله ۲۵۰ تا ۳۰۰ گرمی می‌‌زاید. این توله‌ها از ۱۴ تا ۱۶ ماه پس از تولد تحت مراقبت مادر قرار دارند و یوز ماده به جز هنگام شکار لحظه‌ای آنها را تنها نمی‌گذارد. در سه یا چهار ماهگی توله‌ها از شیر گرفته شده و توسط غذای حاصل از طعمه تغذیه می‌شوند. نرها در مراقبت والدینی نوزادان هیچ دخالتی ندارند. بچه‌ها همیشه در حال بازی با یکدیگر بوده و مهارت‌های شکار را با طعمه‌های زنده‌ای که مادر به کنام باز می‌‌گرداند فرا می‌‌گیرند، هر چند این توله‌ها همچنان در شکار طعمه آماتور باقی می‌‌مانند. یوزهای جوان در سنین بعد از نوجوانی و در هنگام جدا شدن از مادر به مدت شش ماه به جهت ایمن بودن از خطرات احتمالی با هم باقی می‌‌مانند. اما پس از این دوره خواهرها گروه را ترک کرده اما برادرها به زندگی در کنار هم ادامه می‌‌دهند.

پیدایش و پراکنش

زمان پیدایش یوز به حدود ۴ تا۵ میلیون سال پیش باز می‌گردد و شواهد حاکی از آن است که آنها زودتر از دیگر گربه‌های بزرگ تکامل یافته اند. قدیمی‌ترین سنگواره‌های آنها در امریکای شمالی و در ایالت‌های تگزاس، نوادا و وایومینگ امریکا مشاهده شده است. زمانی آنها در سرتاسر آسیا، افریقا، اروپا، امریکای شمالی گشت می‌‌زدند اما در انتهای دوره یخبندان (در حدود ۱۰ هزار سال قبل) تغییرات اقلیمی عظیم باعث نابودی بخش بزرگی از پستانداران شد که یوزها هم از این فاجعه بی نصیب نماندند. همگی یوزهای امریکای شمالی و اروپا و بیشتر جمعیت آسیایی و افریقایی این موجود از بین رفت و برخی از متخصصان عقیده دارند که جمعیت‌های کنونی آن از اندک حیوانات بقایافته و خویشاوند نزدیک اشتقاق پیدا کرده اند. ازدواج خویشاوندی بالا در تعداد پایین گروه‌های باقی مانده وضعیت وخیم کنونی این گونه را سبب شده است. این جانور دارای تنوع ژنتیکی بسیار پایینی بوده و جمعیت‌های جانوری این چنین دچار مرگ ومیرهای زیادی می‌شوند. با وجود قدرت تکثیر بالای یوزها در طبیعت، تکثیر در اسارت این جانوران در جهت تکثیر آنها در بعضی نقاط مانند امریکای شمالی جواب نداده است. گونه یوز دارای دو زیرگونه است: زیرگونه آسیایی و زیرگونه افریقایی. هر چند در این مورد اختلاف نظر وجود دارد و برخی متخصصان تعداد بیشتری زیرگونه را در نظر می‌‌گیرند. در بین این دو، زیرگونه افریقایی که در بسیاری از بخش‌های این قاره پراکندگی دارد وضعیت نسبتاً بهتری را دارد. به نظر می‌‌رسد که در حدود ۵ تا ۱۵ هزار یوز هنوز در افریقا باقی مانده اند. اما زیرگونه آسیایی که روزگاری در بخش‌های وسیعی از خاورمیانه و هند پراکندگی داشت اکنون تنها محدود به جمعیت‌های موجود در کشور ما شده است. بدین ترتیب از این پس می‌توان به جای یوز آسیایی از عنوان زیباتر اما ناخوشایند یوز ایرانی استفاده کرد. پراکندگی یوز در بخش‌های مرکزی ایران و در محدوده دشت کویر و دشت لوت و نواحی اطراف آن قرار دارد. بیژن فرهنگ دره شوری متخصص کارکشته و قدیمی حیات وحش ایران درباره وضعیت گذشته نه چندان دور این جانور گفته است: «مدیریت، حفاظت و طبیعت مناطق پراکندگی یوز آنچنان تقویت و ترمیم یافته بود که هیچ گونه نگرانی برای بقای یوز و همین طور دیگر جانوران کشور وجود نداشت. در زمان انقلاب پارک‌ها و مناطق حفاظت شده کشور مورد هجوم شکارچیان، دامداران، کشاورزان و زمین خواران قرار گرفت. مناطق حفاظت شده و پارک‌هایی که در مجاورت شهرها قرار داشتند علاوه بر مهاجمان فوق مورد هجوم ادارات دولتی و ارگان‌های نظامی نیز بودند و بخش‌های زیادی از آن مناطق به منازل مسکونی، کارخانه و پادگان‌های نظامی تبدیل شدند. سازمان حفاظت محیط زیست علاوه بر اینکه بخش‌هایی از مناطق خود را از دست داد، در بخش باقیمانده نیز امنیت سابق بربادرفته بود. تهاجم به همه مناطق کشور لطمه زد ولی به مناطق دشتی بیش از دیگر مناطق آسیب وارد آمد.» او علاوه بر این‌ها شکار یوز، صید طعمه‌های بالقوه جانور، هجوم دامداران و سگ‌های گله؛ اشغال آبشخورها را نیز از جمله تهدیدهای این جانور می‌‌داند. اما به نظر می‌‌رسد با وجود شرایط حاکم بر محیط زیست ایران نمی‌توان امیدی به بقای آن داشت. شاید تا چند وقت دیگر از یوزهای خرامان دشت‌های گرم سرزمین مان تنها چند عکس و خاطره یادگار بمانند و این مرکب شاهان و بزرگان به سرنوشت بسیاری از دیگر جانداران انقراض یافته دچار شود. 

پس ازچندین  سال که گمان می رفت این حیوان در این منطقه منقرض شده باشد دو روز قبل در ارتفاعات اطراف روستای افچنگ سبزوار یک قلاده از این حیوان منحصر بفرد و زیبا مشاهده شد.پیشتر گمان می رفت که که تنها فقط چند قلاده دیگر از این حیوان در اطراف شاهرود موجود  می باشند که با رویت این حیوان جای امیدواری برای بقای نسل این حیوان وجود دارد.لازم بذکر است که دوسال پیش شکارچیان بطور ناجوانمردانه یک قلاده یوز آبستن را شکار نمودند و تلاشهای محیط زیست شهرستان نیز برای شناسایی و دستگیری این شکارچیان سودی در برنداشت.

سرزمین ایران علیرغم قرار گرفتن  در کمربند خشکی جهان از تنوع زیستی مطلوبی برخوردار می باشد .تنوع گونه های کم نظیری  در زیستگاههای این کشور یافت می شود که در مقایسه با سایر سرزمینهای جهان قابل توجه است.تعداد گونه های پستانداران وحشی ایران با بیش از 160 گونه ، ماهیان با 269 گونه و بالاخره دوزیستان  با 11 گونه  که تقریبا  نیمی از آنها بومی کشور ما تشخیص داده شده است جلوه ویژه ای را بر تنوع کشور ما ارائه داده است.توسعه شهرها ، تغییر کاربری اراضی ، بهره وری بی رویه  از منابع بدون ارزیابی اولیه ،و بهره برداری بی رویه از مراتع و جنگلها  از جمله فعالیتهای مخربی هستند  که روزبروز  عرصه را بر زیستگاههای طبیعی و حیات وحش تنگ تر کرده و تنوع زیستی را به مخاطره می اندازد. در این شرایط برای حفظ و حراست  از تنوع زیستی و جمعیتهای حیات وحش  چاره ای جز انتخاب مناطق مناسب برای که در برگیرنده تمامی ویژگی های  اکولوژیکی ناحیه باشند نمی باشد.

سبزوار عليرغم دارا بودن اقليم نيمه بياباني و بياباني زيستگاه گونه هاي بسياري از حيات وحش ايران  مي باشد. يكي از زيستگاههاي حيات وحش در شهرستان سبزوار پناهگاه حيات وحش شير احمد                  مي باشد. پناهگاه حیات وحش شیر احمد که با حدود 25 هزار هکتار  وسعت در شهرستان سبزوار  و به فاصله 15 کیلومتر از آن قرار گرفته است  بر همین اساس انتخاب و تحت حفاظت قرار گرفته است.

این منطقه که بیش از  10 سال  از شروع حفاظت آن می گذرد در سال 75 بعنوان منطقه شکار ممنوع اعلام گردید . بیش از یک دهه حفاظت  سبب  ارتقاء ارزشها  و غنای منطقه گردید و بهمین دلیل در اردیبهشت 81 براساس ارزیابی های بعمل آمده شایسته احراز عنوان پناهگاه حیات وحش تشخیص داده شد و براساس مصوبه شورایعالی  محیط زیست  به پناهگاه حیات وحش شیراحمد تغییر نام داد و در حال حاضر با همین عنوان تحت کنترل و مدیریت می باشد.

منطقه شیر احمد از گذشته های دور بعنوان یکی از زیستگاههای خوب آهو در منطقه سبزوار مطرح بوده است .در این منطقه براساس آخرین سرشماری (سال84)  حدود 2300 راس  از این حیوان زیبا و حساس دیده می شود . در سالهای نه چندان دور  آهوها  در گله هایی با بیشاز 100 راس جمعیت و به تعداد زیاد  قابل مشاهده بودند. که در کنار سایر وحوش منطقه به دور از دغدغه و استرس های  کنونی  زندگی آرامی را سپری می کردند. سوابق حکایت از آن دارد که در این منطقه  شهد حضور گونهایی چون یوزپلنگ  نیز بوده است  که امروزه فقط اسمی از آن در این دیار باقی مانده است.

در حقیقت کاهش و انهدام  جمعیت ها  از آن زمان آغاز شد که انسان همراه با طبیعت  در مقابل طبیعت قرار گرفت و بدون اندیشه و تفکر فقط در جهت ارضاء خواسته هایش به بهره برداری  مفرط از طبیعت روی آورد.تغییر شکل ابزار شکار  از تیروکمان  به تفنگهای پیشرفته  و به میدان آمدن وسایل نقلیه تند رو  متاسفانه بجای اینکه او را متواضع تر کند چون همراه با تقویت بنیانهای ارزشی و دینی نبود  او را جری تر نمود  و این ابزار را در جهت انهدام  این گونها بکار گرفت  تا آنجا که از این گله های چندصدتایی امروز دیگر تعداد معدودی  آنهم  در پناهگاهها و مناطق حفاظت شده  باقی نمانده و اگر نبود همت و دورنگری و احساس مسئولیت افراد آگاه  که با همت و تلاش خود اینگوونه مناطق را پایه ریزی نمودند شاید امروز دیگر نشانی از همین تعداد اندک هم در این مناطق نبود . حفاظت چندین ساله این منطقه  که عملا قبل از دهه 70 شروع شد ه است، بستر نهایی را جهت رشد گیاهان و افزایش  جمعیت وحوش فراهم نموده است و در کنار آن ارزشهای زیست محیطی منطقه نیز فزونی گرفته است.

موقعیت جغرافیایی منطقه:

منطقه شیر احمد در جنوب شرقی  شهر سبزوار و به فاصله 5 کیلومتری از آن واقع شدده است .وضعیت توپوگرافی منطقه بصورت دشتی ، کویری و تپه ماهور بوده  و دارای حداقل ارتفاع 915 متر و حداکثر ارتفاع1380 متر می باشد.

شرایط آب و   هوایی منطقه:

این منطقه از اقلیم خشک کویری  با نوسان نسبتا زیاد درجه حرارت  روز و شب که از خصوصیات  مناطق کویری می باشد برخوردار است. میانگین درجه حرارت سالیانه معادل 14 درجه سانتی گراد است و متوسط حرارت ماهیانه  در سردترین فصل سال  یعنی  دی ماه حدود 4/2 و گرمترین ماه سال یعنی تیر ماه حدود 1/29 درجه سانتی گراد است.

میزان بارندگی  سالیانه حدود 175 میلی متر   می باشد. توزیع بارندگی نامتعادل  و حداکثر  طی فصل  زمستان با 48 درصد بارش ها اتفاق می افتد .بهار با 34 و پاییز با 17 و تابستان با 10 درصد در مرتبه های بعدی قرار دارند.

منابع آب منطقه:

منطقه شیر احمد سبزوار به دلیل ساختار زمین شناسی و شرایط اقلیمی حاکم بر آن از چشمه های پرآبی که در تمامی طول سال جریان داشته باشد برخوردار نیست و رودخانه کال شور که حدود 25 کیلومتر از مرز شمالی منطقه را در بر می گیرد تنها منبع آب دایمی منطقه می باشد.این رودخانه که در سالهای پرآبی از دبی نسبتا خوبی برخوردار است علاوه بر اینکه مورد استفاده وحوش منطفه قرارر می گیرد  همه ساله پذیرای صدها پرنده آبزی مهاجر می باشد.چشمه آوش مهمترین چشمه منطقه است که دبی پایه آن بیش از 3 لیتر  در ثانیه می باشد مهمترین چشمه منطقه است که علاوه بر مردم مورد استفاده وحوش منطقه نیز قرار می گیرد.از دیگر منابع تامین آب وحوش منطقه یک دستگاه تلمبه بادی است که بر روی یکی حلقه چاه که تقریبا در محدوده مرکزی منطقه حفر گردیده است قرار گرفته است.

منطقه اگرچه از منابع آبی فراوان برخوردار نیست ولی با توجه به عبور کال شور از مرز منطقه و تعدادی چاه عمیق و قنات در حواشی آن آب  بعنوان یک هامل محدود کننده جمعیت در منطقه مطرح نمی باشد

تنوع جانوری شیراحمد:

پستانداران، پرندگان و خرندگان  مهره دارانی هستند  که در این منطقه مورد شناسایی قرار گرفته اند و شامل موارد ذیل می گردند:

 خزندگان منطقه:

راسته سوسمارها:order sauria

خزندگان منطقه:

راسته مارها:order serpentes

پرندگان منطقه

 در میان مهره داران پرندگان به دلیل دارا بودن قدرت پرواز  و تحرک و جابجایی در سطح وسیع ، بزرگترین زیستگاه یعنی آسمان را تصاحب کرده اند و از تنوع بیشتری نسبت به سایر مهره داران برخوردار بوده و از معیارهای مهم اکولوژیکی محسوب می شوند. منطقه شیر احمد بعلت عبور جریان کال شور از شمال آن زیستگاه مناسبی برای انواع پرندگان بومی و مهاجر می باشد بطوریکه از  502 گونه  که در ایم منطقه مشاهده می شوند که حدود 6/46% مهاجر و 6/14% مهاجر عبوری و مابقی بومی هستند. از پرندگان خانواده مرغابیها ، سرسبز،خوتکا،آنقوت و از خانواده حواصیل ها ، بوتیمار،اگرت بزرگ و حواصیل خاکستری همه ساله در قسمت کال شور برای زمستان گذرانی مهاجرت می کنند.

خانواده حواصیل و مرغابی

Family ardelae-anatidae

خانواده باز ، عقاب ، لاشخور، شاهین

Family Accipitridae/Tbidae/Alconidae

خانواده جغد Strigdae

از پرندگان خانواده قرقاول(ماکیان سانان) سه گونه کبک و تیهو و بلدرچین و از خانواده هوبره یک گونه هوبره و از خانواده گلاریول یک گونه دودوک و از کوکرها دو گونه و از کبوترها سه گونه در این منطقه زندگی                 می کنند.

خانواده قرقاول،هوبره،گلاریول،کوکر، کبوتر

Family Phaslanidae/Otididae/Glareolidae

از خانواده شبگردها که پرندگانی هستند با نوک کوچک و دهانی بزرگ که در هنگام پرواز برای صید حشرات کاملا باز  می باشد یک گونه شبگرد معمولی از بادخورک معمولی و یک گونه سبز قبا و دو گونه  زنبورخور و یک گونه ماهی خورک بصورت مهاجر  در این منطقه مشاهده می شوند.

خانواده شبگرد- بادخورک-زنبور خور-سبزقبا

Family capimulciae/apodidae/meropidae/coraciidae/upupidae

از خانواده پرستوها که پرندگانی با مشخصه دهان گشاد و نوک کوتاه و دم دوشاخه و پرواز سریع هستند یک گونه و از چکاوک ها که پرندگانی خوش آواز هستند یک گونه و از دم جنبانک ها که دارای پرواز موجی و از پرندگان فعال هستند یک گونه در این منطقه مشاهده می شوند.

خانواده پرستو/چكاوك/دم جنبانك

Family Hirundindindae/Alaudidae/Motacilid

از پرندگان خانواده سنگ چشم كه پرندگاني شكارچي و جسور  مي باشند و به مرغ قصاب شهرت دارند يك گونه و خانواده سار يك گونه و 3 گونه از كلاغ ها در اين منطقه زندگي مي كنند.

خانواده سنگ چشم/سار/كلاغ/صعوه

Family Landiidae/Sturnidae/Corvidae/Prunellidae

از خانواده سسك ها كه پرندگاني كوچك با منقار باريك و بالهاي  گرد و كوتاه و خوش آواز هستند 4  گونه و از مگس گيرها يك گونه مشاهده مي شوند.

از خانواده توكا كه پرندگاني  خوش آواز و جذابي مانند بلبل در اين خانواده جاي دارند سه گونه و از گنجشك ها كه زندگي اجتماعي دارند و داراي پرواز قوي  به دو صورت مستقيم و موجي شكل هستند 4گونه مشاهده مي شوند:

خانواده توكا/گنجشك

Family Urdidae/Ploceidae

از خانواده زردپره ها كه پرندگاني هستند با پرهايي به رنگ قهوه اي، خاكستري  و يا زيتوني با تركيبي از سياه و سفيد و زرد و دم دراز، دو گونه بصورت بومي و مهاجر  و از سهره ها نيز دو گونه در اين منطقه مشاهده مي شوند:

خانواده سهره/زرد پره

Family Strildidae/Emberizidae

پستانداران منطقه

پستانداران  تكامل يافته ترين گونه حيوانات  مي باشند كه بعلت خونگرم بودنشان با محيط  تطابق و سازش  يافته اند.

راسته جوندگان

در منطقه شير احمد سبزوار حدود 10 گونه از جوندگان شناسايي شده اند كه بشرح ذيل مي باشند:

 راسته جوندگان Rodentia

راسته خرگوشها:    Leporidae

از اين خانواده  تنها يك گونه با نام علمي Lepus Capensis    به رنگ خاكستري و شكم سفيد ديده                   مي شود.

راسته حشره خواران:  Insectivorea

 از اين راسته نيز تنها يك گونه با نام علمي Paraechinus Hypomelas   به رنگ خاكستري نيره كه معروف به خارپشت ايراني  مي باشد در اين منطقه وجود دارد.

راسته گوشتخواران:   carnivore

از اين راسته در پناهگاه شير احمد سبزوار  خانواده هاي زير ديده مي شود:

خانواده سگ سانان:

پوزه دراز و باريك ، گوش هاي سيخي و مثلثي شكل، دم پرمو و دست و پاي بلند  از مشخصه هاي اين خانواده مي باشد . بينايي و شنوايي در آنها خيلي حساس و حس بويايي بسيار قوي است.

سگ سانان همچون ساير گوشتخواران در فرايند زيستي اكوسيستم ها نقش تعادلي بسيار حساسي دارند .آنها با تعقيب و صيد  حيوانات بيمار و ضعيف سلامتي بقيه جمعيت را تضمين و با از بين بردن حيوانات مضر مانند جوندگان و خوردن لاشه حيوانات كمك بزرگي به انسان مي كنند. بعضي از سگ سانان مانند گرگ با حمله به دامهاي اهلي  خساراتي به انسان وارد مي كنند كه در مقايسه با منافع آنان بسيار ناچيز است. البته توجه به اين نكته ضروري است كه حيوانات وحشي و من جمله گرگ فطرتا از انسان گريزان بوده و از نزديك شدن به منطقه زندگي انسانها شديدا اجتناب مي كند  مگر در شرايط خاص مثل زمان بچه داشتن  و بحران هاي غذايي كه حيوان ناچارا جهت تغذيه خود و بچه هايش ريسك نموده  و به دامهاي اهلي نزديك مي شود . مطالعات نشان مي دهد  كه اين وضعيت بيشتر در مناطقي ديده مي شود  كه زيستگاه حيوان بخاطر تجاوز انسان از بين رفته و حيوان با كاهش شديد طعمه مواجه مي باشد. گونهاي زير اين خانواده در اني منطقه مشاهده مي شوند:

خانواده گربه سانان: Felidae

افراد اين خانواده سري كوچك ، پوزه كوتاه،گوشهاي نسبتا كوچك،چشمهايي درشت و دست و پايي كوتاه دارند.اكثر گربه سانان شبگرد مي باشند و حس بويايي در اين گروه برعكس سگ سانان متوسط              مي باشد  و درعوض ط داراي چشماني بسيار قوي و گوشهاي حساس به صدا هستند.

 از اين خانواده در منطقه شيراحمد سبزوار دو گونه زير وجود دارد:

خانواده كفتار :  Hyaenidae

افراد اين خانواده كه شباهت زيادي با سگ سانان دارند عموما لاشخور بوده  و بدين وسيله نقش مهمي را در پاكسازي طبيعت و جلوگيري از انتشار بيماريها و آلودگيها بر عهده دارند.

سربزرگ ،آرواره هاي قوي ، گوشهاي نسبتا بزرگ و نوك دار، دم متوسط و پر مو از  مشخصات اين گونه مي باشد.شانه ها بلندتر از قسمت عقب بدن است و حالتي قوز مانند به حيوان مي دهد.رنگ بدن خاكستري روشن تا خاكستري مايل به زرد همراه نوارهايي به رنگ قهوه اي تيره تا سياه  بر روي آن ديده مي شود

راسته زوج سمان : Artiodactyla

دست و پا در اين گروه از حيوانات كه عموما داراي جثه متوسط  تا بزرگ  مي باشند  اين راسته در ايران داراي دو زير راسته خوك شكلان و نشخواركنندگان مي باشد و كلا داراي  3 خانواده و 8 گونه است. گونه هاي موجود در پناهگاه حيات وحش شيراحمد سبزوار به شرح جدول زير مي باشد:

از جمله اقداماتي كه در پناهگاه حيات وحش شيراحمد سبزوار به منظور حمايت از گونه هاي جانوري ايران صورت گرفته است نگهداري و تكثير جبير مي باشد.كه توسط سازمان حفاظت محيط زيست صورت گرفته است.

طرح تكثير گونه جبير در پناهگاه حيات وحش شيراحمد سبزوار

طرح تكثير جمعيت در منطقه شيراحمد  در تاريخ 20 تير ماه سال 75 با زنده گيري تعداد 5 راس جبير (دو نر و 3 ماده) از منطقه ناي بندان طبس توسط مامورين حفاظت محيط زيست خراسان  شروع شده و جبيرها در محدوده 30 هكتاري محصور شده شير احمد رهاسازي شدند.

جبير

جيبر با نام انگليسي Gebeer Gazelle    شباهت زيادي به آهو دار  ولي داراي تفاوت هاي ظاهري در جثه، رنگ و شاخ مي باشد  كه تشخيص اين دو را از يكدگر ممكن مي شازد. جبير داراي موهاي  كوتاه ، به رنگ زرد تيره ي متمايل  به قرمز مي باشد  كه رنگ آن در قسمتهاي شكمي  و كفل ها سفيدرنگ است در صورتي كه رنگ آهو روشن تر از جبير  و به رنگ  زرد شني مي باشد وزن جيبر در حدود 25 كيلو گرم مي باشد. در جبير ، حنس نر و ماده هردو داراي شاخ مي باشند  در صورتي كه در آهو فقط جنس نر داراي شاخ مي باشد، همچنين شاخ  هاي جبير  برخلاف آهو قوس زيادي به خارج نداشته  و موازي با يكديگر هستند  و انتهاي آنها به سمت جلو متمايل و خميده مي باشد . ضمنا طول شاخ نيز در جبير نر  بطور متوسط  10 سانتي متر كوچكتر از آهو است. زيستگاه جبير در ايران  شامل مناطق بياباني و استپي مي باشد  كه معمولا تپه ماهورهاي كوتاه و بوته زارهاي  بلند را به دشتهاي صاف ترجيح مي دهد .پراكندگي آن در ايران  در نيمه جنوبي كشور  و حاشيه كويرهاي ايران  را شامل مي شود .

فصل جفتگيري جبير  در زيستگاههاي طبيعي ايران  تا حدودي  با يكديگر متفاوت مي باشد . بطوريكه در مناطق گرمسير  در اوايل پاييز و در مناطق سردسير در اواخر پاييز جفتگيري صورت مي گيرد. در منطقهشير احمد جفتگري جبيرها از دهم آبانماه شروع مي شود  و معمولا در حدود يكماه  بطول مي انجامد . با توجه به اينكه دوره بارداري جبير حدود 170 روز مي باشد در صورت موفقيت آميز بودن جفتگيري در اوايل شروع فصل جفتگيري ، زايمان از  نيمه دوم فروردين  به بعد اتفاق مي افتد.

سن بلوغ در جبيرهاي ماده در زيستگاه طبيعي  18 ماهگي و جنس نر 5/2 سالگي مي باشد .

در اغلب اعضاي خانواده گاوسانان  در فصل جفتگيري درگيري و نزاع هاي سختي بين نرها  براي تصاحب و جفت گيري با ماده ها اتفاق مي افتد  كه گاهي ممكن است به زخمي شدن و يا حتي مرگ يكي از طرفين بيانجامد.در گله هاي قوچ و ميش، آهو و جبير ، در مناطق و زيستگاههاي طبيعي بجز فصل جفتگيري معمولا گله ي نرها جدا از گله حيوانات ماده  و نرهاي جوان هستند  و بجز فصل جفتگيري  گله هاي نر و ماده معمولا جدا از هم ديده مي شوند. با آغاز فصل جفتگيري گله هاي نر تقسيم شده  و هر يك با چند راس از ماده ها جفت مي شود . دراني هنگام در صورت ورود يك نر ديگر به دسته اي كه توسط يك نر تصاحب شده  براي تصاحب و جفتگيري نزاع سختي بين دو نر اتفاق مي افتد كه اين نزاع بصورت سرشاخ شدن با يكديگر اتفاق مي افتد. در اين درگيري اغلب نرهاي مسن برنده ميدان هستند و نرهاي جوان شانسي براي برد ندارند و پس از چند لحظه درگيري ميدان را بنفع نر مسن ترك مي كنند ، در صورتي كه اينكار  را انجام ندهند  ممكن است اين سماجت  به زخمي شدن و مرگ آنها منجر شود.

رفتارجبيرها در زمان زايمان:

رفتار و شرايط جبير در زمان زايمان  تا حدود زيادي شبيه آهو مي باشد  و تفوت زيادي د رفتار اين دو گونه مشاهده نمي شود  عليرغم اينكه جبيرها در داخل منطقه حصاركشي شده(پناهگاه حيات وحش شيراحمد سبزوار) شرايط طبيغي زيادي را نسبت به زيستگاه اصلي خودشان  از دست داده اند  ولي سعي مي كنند  كه از حداقل شرايط موجود  از قبيل استفاده از وضعيت توپوگرافيك،پوشش گياهي،شيب زمين و جهت در داخلمحدوده استفاده كنند  و زايمان در آنها تا حد زيادي شبيه به منطقه و زيستگاه  اصلي مي باشد.

نحوه زايمان:

موقع زايمان جبيرها در آخرين روزهاي بارداري از ساير اعضاي گله  با فاصله اي در حدود 100 متر مشاهده مي شوند . در هنگام زايمان جبير ماده براي بدنيا آوردن نوزاد خود موقعيت و وضعيت منطقه را كاملا سنجيده و سپس اقدام به زايمان مي نمايد. اين موقعيت سنجي شامل تشخيص وضعيت هوا ، جهت باد، جهت تابش نور خورشيد و پيدا كردن محدوده اي داراي ضريب امنيتي بالا  مي باشد بطوريكه در هنگام زايمان در معرض باد شديد نباشد  كه براي اين منظور  از شيب ها و جهت هاي توپوگرافي  داخل منطقه بنحوي  استفاده مي نمايد كه وضعيت زمين  بعنوان پناهگاه و بادشكن در مقابل آنها عمل نمايد.

استتار نوزاد:

پس از پيدا كردن مكان مناسب جبير اقدام به زايمان مي نمايد . نوزاد درابتدا بسيار ضعيف و ناتوان است و فاقد هرگونه قدرت تحرك مي باشد . جبير پس از ليسيدن و تميز و خشك كرذدن نوزاد و شيردهي بره او را در همان مكان مناسب مخفي نموده و خودش در همان اطراف در حاليكه مراقب است به تغذيه مي پردازد.

عمل شيردهي نوزاد  اغلب دراوايل صبح و اواخر بعدازظهر انجام مي گيرد  نوزاد پس از خوردن شير مسافت كوتاهي مادر را همراهي مي نمايد  و معمولا  پس از هربار شيردهي مكان  استتار نوزاد عوض مي شود كه باعث امنيت نگهداري و حفظ بره در مقابل دشمنان شكارچي مي شود.براي مخفي كردن بره در ساعات متفاوت روز جبير با توجه به نور خورشيد اقدام مي نمايد تا بره در معرض نور خورشيد نباشد.

بره ها معمولا در دوهفته اول تولد فاقد قدرت تعقيب و راهپيمايي بامادر هستند و در طي اين مدت در محل خود نشسته و استراحت مي كنند  .رنگ بره ها بصورتي است كه همخواني زيادي با محيط دارد  بنابراين يافتن بره مخفي شده امري دشوار است.بره هاي مخفي شده در صورت نزديك شدن انسان به آنها تا فاصله دومتري هيچ حركتي ازخود نشان نداده و بدون تحرك مي مانند اما با نزديكتر شدن از اين فاصله بلافاصله از جا پريده  و بسرعت فرار مي كنند و با صداي بع بع مادر را از خطر آگاه مي كنند.

تغذيه جبيرهاي منطقه شيراحمد سبزوار بيشتر متكي به تغذيه دستي  از طريق ريختن علوفه(يونجه)             مي باشد  همچنين جبيرها از گياهان موجود در محدوده محصور(30 هكتار) نيز استفاده مي نمايند .آب نيز ازطريق دو آبشخور سيماني موجود  در محدوده محصور براي جبيرها تامين مي شود.

بررسي عملكرد گونه  در مواجهه با انسان:

رفتار اين گونه در  مواجهه بلا انسان مانند روبرو شدن با يك منبع تهديد كننده و خطرناك مي باشد.اين گونه نيز مانند ساير گونه هاي خانواده گاوسانان رفتار فرار را در مواجهه با خطر در پيش مي گيرند.اين گونه  داراي حس بويايي ، شنوايي و بينايي بسيار قوي مي باشد  و قادرند منبع خطر و تهديد  را خيلي سريع تشخيص  داده و فرار نمايند.

جبيرها در مواقع عادي كه خطري آنها را تهديد نمي نمايد گردن را بطرف جلو و آزاد نگه مي دارند  و معمولا در اين حال نوك بيني بسمت پايين مي باشد گوشها راست و دم نيز بطرف پايين مي باشد. در صورت نزديك شدن انسان  اگر در حال تغذيه يا حركت باشند بلافاصله در جاي خود ايستاده  و گردن را راست نموده  و سر را بطرف بالا و گوشها را سيخ كرده بسمت منبع خطر مي گيرند . پس از چند لحظه توقف و عدم تحرك دوري يا نزديكي و يا بعبارتي ميزان خطر را ارزيابي مي نمايند  اگر منبع خطر(انسان ) زياد به آنها نزديك نباشد به حركت يا تغذيه خود ادامه مي دهند  در حاليكه دم خود را پيوسته به چپ و راست حركت مي دهند . در صورتيكه عامل تهديد كننده به آنها نزديك شود  جبيرها با يك حركت ناگهاني از محل دور شده و با صداي فيش مانندي كه از طريق بيني ايجاد مي شود ديگران را نيز از خطر آگاه نموده و             مي گريزند. پس از فرار در فاصله حدود 150تا 200 متري ايستاده و مجددا منبع خطر را ارزيابي مي كنند .

رفتارتدافعي جبيرهايي كه در داخل محدوده محصور هستند نسبت به آنهايي كه در زيستگاههاي اصلي هستند  تا حدودي ملايم تر مي باشد و در صورت نزديك شدن انسان  از پشت فنس هاي محدوده محصور جبيرها ها زياد احساس خطر ننموده و فاصله زيادي را با انسان رعايت نمي نمايند و تا حدودي  عدم تهديد انسان براي آنها تبديل به عادت شده است اما بصورتي نمي باشد كه آنها كاملا به انسان نزديك شوند.معمولا در جنس نر  احساس خطر بيشتري ديده مي شود و  دامنه تحريك حيوان براي خطر كمتر مي باشد و نسبت به ماده ها  بيشتر احساس خطر مي نمايند.